ORGANİK-İNORGANİK

KİMYASALLAR

ve 

ATIKLAR

Kimyasal zarar gösteren bir maddenin canlı organizma üzerindeki en önemli etkisi "zehirleme" dir.

Ülkemizdeki zehirlenmelerin büyük bölümü kaza orijinli akut zehirlenme niteliğindedir; belirtiler kısa sürede ortaya çıkar ve tanıda güçlük çekilmez. İntihar orijinli zehirlenmelerde pestisidler ve antidepresanlar dikkati çeker. Besinlerdeki katkı maddeleri ile bozuk ya da sağlıksız ham madde kullanımı kronik hastalıklara ve kanserlere neden olur; bu tür besin zehirlenmelerinin “cinayet” girişimi kapsamında değerlendirilmesi gerekir.

Kaza orijinli zehirlenmeler: Etkenin vücuda girişi açısından ilginç, garip ve çağdışı örneklerle karşılaşılabilmektedir:

  • İnsektisid torbalarına konulmuş gıda maddelerinin yenilmesi

  • Bazı ilaçların hazırlanmasında yapılan yanlışlıklar (propilen glikol yerine dietilen glikol konulması)

  • Tatlı olan sıvı kimyasalların içeceklere karışması (etilen glikol)

  • Toplu taşıma araçlarının koltukları (koltuklar üzerine konmuş kimyasal madde içeren kutular/torbalar)

  • Duvar kağıtları ya da seramik eşyalardaki kimyasal maddelerin açığa çıkması

  • Pestisidli meyve ve sebzeler

  • Rafine (işlenmiş) yiyeceklerdeki katkı maddeleri

  • Fabrika ve ev atıklarıyla kirlenmiş içme suları

  • Açıkta bırakılan ilaç tabletlerinin çocuklar tarafından yenilmesi/ yutulması

  • Bozuk gıda maddelerinin neden olduğu bireysel ya da toplu zehirlenmeler

  • Zehirlenme riski bulunan işyerlerinde gereken önemlerin alınmaması

  • Parazit hastalıklarının tedavisi için deriye tarım ilacı sürülmesi

KOROZİF MADDELER (TABLO)

Genel protoplazma zehirleridir, lokal etkilidirler. Girdikleri ya da değdikleri yerde hücre proteinlerini pıhtılaştırırlar. Deride ve mukozalarda erozyonlar ve ülserler oluştururlar. Asid ve alkaliler, antiseptikler (fenol, krezol, lizol), inorganik oksidanlar (permanganat, klorat) bu tür etki gösterirler. Bazılarının sistemik etkisi de vardır. Örnekler:

  • Kana geçen oksalik asid, kan kalsiyumu ile suda erimeyen tuzlar yapar; hipokalsemi ve buna bağlı tetani görülür,

  • Kana geçen fenol, karaciğer ve böbreklerde nekrozlar yapar; üremi ve ikter olur (hepatorenal sendrom),

  • İnorganik oksidanlar hemoliz yaparlar.

METALLER ve METAL TUZLARI (TABLO)

Protoplazma zehirleri olan metaller ve metal tuzları genellikle kan dolaşımına karışarak sistemik etki gösterirler, organlarda birikebilirler.

 

ALKOLLER

  • Etil alkol

Akut alkol zehirlenmesi ölüme yol açabilir; karaciğerde fokal nekrozlar (akut alkolizm hepatiti) ve ikter, kalpte alkolik myokardit gelişir. Zieve sendromunda tabloya hemolitik anemi bulguları da eşlik eder. Nöropsikiyatrik bulguların oluşturduğu davranış ve hareket bozukluklarına “parti sendromu” ya da “sarhoşluk” nitelemesi yapılır

Kronik alkolizm başlı başına bir hastalıktır. En önemli etki karaciğerde saptanır (alkolik hepatit ve siroz). Kronik alkoliklerin virüs hepatitine aşırı duyarlı olmaları ve proteinden eksik beslenmeleri karaciğer lezyonlarının güçlü olmasına yol açar. Sindirim kanalı ülserleri, pankreatit ve pankreas taşları, karaciğer sirozundan primer karaciğer karsinomu çıkması, alkolik kardiyomyopati kronik alkoliklerde saptanan önemli hastalıklardır. Ağız, özofagus, mide ve pankreas karsinomu riski artar. Alkol alan gebelerde abortuslar, bebeklerinde zeka ve gelişme geriliği bulguları izlenir.

Alkolik myopatiler, beyin fonksiyonlarının giderek azalır, alkol paranoyası ve benzeri çok sayıda psikiyatrik bozukluk kronik alkolizmin kaçınılmaz sonuçlarıdır. Kronik alkoliklerde vitamin eksikliği nedeniyle oluşan önemli patolojiler saptanır.

  • Metil alkol

Sanayi alkolüdür. Etil alkolden çok daha ucuz olduğu için kaçak alkollü içki üretiminde kullanılır. Sindirim yoluyla alınmasından sonra kana geçer ve formik aside indirgenir. Bu madde retina hücrelerini ve optik siniri bozarak tam körlük yapar.

Ağır zehirlenmelerde nörotoksik etki, metabolik asidoz, akut hemorajik pankreatit ve böbrekteki dejenerasyonlar ölümle sonlanır. Solunum yoluyla girdiğinde akciğerde ödem ve kanamalar olur.

  • Etilen glikol

Otolarda antifriz olarak kullanılan maddedir. Şekerli tadı nedeniyle çocuk zehirlenmeleri sıkça görülür. Kanda oksalik aside indirgenir, kalsiyumu bağlayarak hipokalsemi ve tetani yapar. Akciğer, kalp, böbrekler ve beyinde kalsiyum oksalat kristaller oluşur. Ağır zehirlenmeler metabolik asidozla ölüme neden olur.

HİDROKARBONLAR

Gazyağı, benzin, benzen, toluen, ksilen, mazot, kerosen, madensel yağlar, terbentin başlıcalarıdır.

Kalpte myokard nekrozu, geç dönemde hipertrofik kardiyomyopati nedenidir. Deride yanıklar, kontakt dermatiti, ekzema, nekroz oluşur. Sindirim kanalında gastrite ve erozyonlara, karaciğerde hepatosellüler nekroza, böbreklerde akut tubuler nekroza neden olabilir.

Çevre kirlenmesine ve meslek hastalıklarına bağlı zararlar tabloda verilmiştir.

PESTİSİDLER

İnsektisidler sinekler, böcekler, vb zararlı canlılara karşı üretilmiş, bazıları oldukça güçlü zehirlerdir. Rodentisidler fare zehirleri olarak bilinir; kemirgenlere karşı kullanılır. Herbisidler istenmeyen (yabanıl) bitkileri yok ederek tarımda verimi arttırmak amacıyla kullanılır.